DE GESCHIEDENIS VAN HET VRIENDENBOEKJE

Van album amicorum tot vriendenboekje

Een vriendenboekje vol vragen over je lievelingskleur, hobby’s en wat je later wilt worden: voor veel mensen hoort het helemaal bij hun jeugd. En wie wat verder teruggaat, herinnert zich misschien vooral het poesiealbum met versjes, plaatjes en de onvermijdelijke ‘Tip tap top, de datum staat op zijn kop’.

Maar wist je dat de geschiedenis van het vriendenboekje veel verder teruggaat? Eeuwen voordat kinderen hun vriendenboekjes meenamen naar school, reisden studenten al door Europa met een boek waarin vrienden, medestudenten, professoren en andere bekenden iets voor hen schreven.

Dat boek heette een album amicorum: Latijn voor vriendenboek.

En eigenlijk is het idee in al die eeuwen verrassend weinig veranderd. Mensen die belangrijk voor je zijn, schrijven iets voor je op zodat je het later nog eens terug kunt lezen.

Het album amicorum: het vriendenboek van de 16e eeuw

De geschiedenis begint rond 1550. Vooral studenten namen tijdens hun studiereizen een album mee wanneer ze verschillende universiteiten in Europa bezochten. Mensen die ze onderweg ontmoetten, konden er een boodschap, spreuk, handtekening of wens in achterlaten.

Soms bleef het daar niet bij. In bijzondere albums kwamen ook tekeningen, portretten en familiewapens terecht.

Zo ontstond een boek vol herinneringen aan ontmoetingen en vriendschappen. Geen foto’s, likes of groepsapps natuurlijk, maar wel een tastbaar overzicht van de mensen die je onderweg had leren kennen.

De LinkedIn van de 17e eeuw?

Een vriendenboek was niet alleen een mooie herinnering. Het kon ook laten zien wie je kende.

Studenten probeerden bijdragen te verzamelen van interessante of belangrijke mensen die ze tijdens hun reizen ontmoetten. Later raakte het album amicorum ook in trek bij onder anderen kunstenaars en kooplieden.

Sommige historische vriendenboeken bevatten namen waar we nu nog steeds van opkijken. In het vriendenboek van de Amsterdamse schoolrector Jacob Heyblocq staan bijvoorbeeld bijdragen van beroemde tijdgenoten uit de 17e eeuw.

De vergelijking met sociale media is dan snel gemaakt. Alleen moest je voor een nieuwe connectie destijds iets meer moeite doen dan op een knopje drukken.

Ook vrouwen hadden hun eigen vriendenboeken

Het album amicorum was aanvankelijk vooral populair onder mannelijke studenten, maar vrouwen hielden eveneens vriendenalbums bij. Hun albums kregen vaak een ander karakter.

Naast namen en korte teksten kwamen er gedichten, liederen, tekeningen en andere persoonlijke bijdragen in terecht. Soms schreven meerdere mensen een korte bijdrage op hetzelfde vel.

In de 19e eeuw werd het vriendenalbum juist steeds meer een vrouwenzaak. De albums bestonden toen vaak uit losse blaadjes die werden bewaard in een mooi doosje of omslag. Familieleden en kennissen schreven er verzen en wensen op en voegden soms tekeningen, aquarellen of zelfs kleine handwerkjes toe.

Van album amicorum naar poesiealbum

Langzaam veranderde het deftige vriendenalbum in iets wat veel mensen nog uit hun eigen jeugd kennen: het poesiealbum.

Daarin schreven ouders, opa’s en oma’s, juffen, meesters, broers, zussen en natuurlijk vriendjes en vriendinnetjes een versje. Vaak werd de pagina extra mooi gemaakt met poesieplaatjes.

En sommige versjes lijken bijna onverwoestbaar.

Tip tap top,
de datum staat op zijn kop.

Of:

Tip tap top,
de inkt is op.

Wie vroeger een poesiealbum had, heeft grote kans dat één van deze klassiekers erin staat.

En leuk genoeg kun je die traditie nog steeds voortzetten. Via onze website kun je ook een poesiealbum maken.

Toen kwam het vriendenboekje

Het poesiealbum verdween nooit helemaal, maar kreeg gezelschap van het vriendenboekje zoals we dat nu kennen.

Geen lege pagina waarop je zelf een gedicht moest bedenken, maar vaste vragen om in te vullen. Hoe heet je? Wanneer ben je jarig? Wat is je lievelingseten? Wat zijn je hobby’s? Wat wil je later worden?

En natuurlijk was er ruimte voor een foto.

Dat maakte het vriendenboekje laagdrempeliger én persoonlijker. Je ontdekte ineens van alles over klasgenootjes en vrienden. Bovendien konden jongens én meisjes ermee langs hun vrienden.

Van poesieplaatje naar profielfoto

Als je de verschillende vriendenboeken naast elkaar legt, verandert er door de eeuwen heen ontzettend veel. Maar tegelijkertijd bijna niets.

16e eeuw: een spreuk, naam en familiewapen.
19e eeuw: een gedicht, tekening of handwerkje.
20e eeuw: een poesieversje en poesieplaatje.
Later: lievelingskleur, hobby’s en een pasfoto.
Nu: foto’s, persoonlijke vragen, herinneringen en verhalen.

De vorm verandert steeds mee met de tijd. De reden waarom we het doen eigenlijk niet.

En toen werd het vriendenboekje volwassen

Vriendenboekjes zijn allang niet meer alleen voor kinderen. Ook volwassenen verzamelen weer verhalen en herinneringen van de mensen om hen heen.

Alleen gaat het tegenwoordig vaak andersom. Je geeft je eigen vriendenboek niet rond, maar vrienden, familie of collega’s maken samen een boek als verrassing voor iemand anders.

Bijvoorbeeld voor een huwelijk, verjaardag, jubileum, babyshower of pensioen.

Iedereen vult online zijn eigen vriendenpagina in en kan foto’s, herinneringen en persoonlijke antwoorden toevoegen. Zo ontstaat uiteindelijk weer precies wat het album amicorum eeuwen geleden ook al was: een verzameling bijdragen van mensen die belangrijk voor je zijn.

Van vriendenboekje naar vriendenboek

Daarmee is de cirkel eigenlijk mooi rond. Het vriendenboek begon ooit bij volwassenen, werd later vooral iets voor kinderen en is inmiddels óók weer helemaal terug bij volwassenen.

De ganzenveer werd een toetsenbord, het familiewapen werd een foto en de Latijnse spreuk werd misschien een grappige herinnering aan die ene vakantie.

Maar één ding is al die tijd hetzelfde gebleven: we vinden het bijzonder om iets te bewaren van de mensen die bij ons leven horen.

Voorbeeld vriendenpagina babyshower

Voorbeeld vriendenpagina zilveren huwelijk

Zelf een historisch vriendenboek bekijken?

Wil je zien hoe zo’n echt album amicorum eruitziet? De Koninklijke Bibliotheek heeft een bijzondere collectie historische vriendenboeken. Je kunt er online verschillende exemplaren bekijken en door eeuwenoude bijdragen bladeren.

Bekijk de collectie van de Koninklijke Bibliotheek.